Extra steun voor minima verschilt behoorlijk per gemeente: ‘Lijkt steeds meer op postcodeloterij’

De inkomensondersteuning voor mensen met een laag inkomen verschilt aanzienlijk per gemeente, waardoor de hulpverlening lijkt op een postcodeloterij, zo blijkt uit recent onderzoek. Dit leidt tot ongelijkheid en verwarring, en maakt het voor veel mensen moeilijk om de beschikbare regelingen te vinden en aan te vragen.

Een nieuw onderzoek van het Instituut voor Publieke Economie (IPE) heeft blootgelegd dat de hoogte van de individuele inkomenstoeslag (IIT) en de bijbehorende inkomensgrenzen sterk uiteenlopen per Nederlandse gemeente. De verschillen zijn dermate groot dat een gezin met een bepaald inkomen in de ene gemeente recht heeft op een aanzienlijke toeslag, terwijl hetzelfde gezin in een naburige gemeente helemaal geen ondersteuning ontvangt. Dit fenomeen wordt door onderzoekers omschreven als een "postcodeloterij", waarbij de woonplaats een doorslaggevende factor is voor de ontvangen steun.

Het onderzoek vergeleek de IIT-regelingen in diverse gemeenten, waaronder een vergelijking tussen Oost Gelre en Berkelland in de Achterhoek. In Oost Gelre ontvangt een gezin met een netto-inkomen van 2110 euro per maand een toeslag van 1026 euro, terwijl hetzelfde gezin in Berkelland geen recht heeft op deze ondersteuning. De IIT is bedoeld voor huishoudens die al langere tijd met een laag inkomen kampen en weinig perspectief hebben op verbetering.

Naast de IIT bestaan er nog andere gemeentelijke regelingen voor mensen met een laag inkomen, maar ook hier blijven de verschillen groot. Een eerdere studie van het IPE, waarbij 25 gemeenten werden onderzocht, toonde aan dat de totale ondersteuning sterk varieert, waardoor het voor burgers moeilijk is om een overzicht te krijgen van alle beschikbare opties. De complexiteit van de regelingen leidt ertoe dat veel mensen de weg kwijtraken en de hulp die ze nodig hebben, niet ontvangen.

De individuele inkomenstoeslag (IIT) is een instrument dat gemeenten gebruiken om extra inkomensondersteuning te bieden aan mensen die niet in aanmerking komen voor de reguliere sociale zekerheid. Gemeenten hebben een grote mate van vrijheid in het bepalen van de hoogte van de toeslag en de criteria waaraan aanvragers moeten voldoen. Deze decentralisatie is in het verleden ingevoerd om gemeenten meer flexibiliteit te geven in het afstemmen van de hulpverlening op lokale omstandigheden.

Echter, deze vrijheid heeft geleid tot de huidige situatie, waarin de verschillen tussen gemeenten aanzienlijk zijn. De regeling is ontstaan uit een wens om een vangnet te bieden voor mensen die tussen wal en schip vallen, maar de uitvoering blijkt complex en ongelijk. De decentralisatie van de IIT is een gevolg van een langdurig proces van hervormingen in de sociale zekerheid, waarbij de verantwoordelijkheid voor de armoedebestrijding steeds meer bij de gemeenten is komen te liggen.

Het IPE heeft al geruime tijd kritiek op de huidige situatie en pleit voor een uniforme, landelijke regeling voor inkomensondersteuning. De huidige fragmentatie leidt tot verwarring, ongelijkheid en een inefficiënte besteding van publieke middelen. Het instituut stelt dat een landelijke regeling de toegankelijkheid en de rechtvaardigheid van de inkomensondersteuning zou verbeteren.

Het onderzoek heeft geleid tot kritische reacties vanuit verschillende hoeken. Belangenorganisaties voor mensen met een laag inkomen spreken hun bezorgdheid uit over de ongelijkheid die de huidige regeling veroorzaakt. Zij wijzen erop dat de postcodeloterij effectief betekent dat de armoedebeleid afhankelijk is van de woonplaats, wat onaanvaardbaar is. De situatie wordt als demotiverend ervaren door mensen die afhankelijk zijn van de inkomensondersteuning.

Het coalitieakkoord van het huidige kabinet bevat een toezegging om het armoedebeleid te vereenvoudigen. Het IPE is voorzichtig optimistisch over deze ontwikkeling, maar benadrukt dat er nog concrete acties nodig zijn om de verschillen tussen gemeenten te verminderen. De toezegging in het coalitieakkoord is tot nu toe nog voornamelijk beschrijvend, en er is nog afgewacht wat de concrete uitwerking zal zijn.

De ongelijkheid in de inkomensondersteuning kan leiden tot een verdere polarisatie in de samenleving. Mensen met een laag inkomen in bepaalde gemeenten worden benadeeld, terwijl mensen in andere gemeenten meer steun ontvangen. Dit kan leiden tot gevoelens van frustratie, onrechtvaardigheid en een verminderd vertrouwen in de overheid. De complexiteit van de regelingen maakt het ook moeilijker voor mensen om hun rechten te kennen en op te eisen.