Een toenemend aantal jonge vrouwen met ernstige psychische problemen, waaronder zelfbeschadiging en eetstoornissen, wordt in het Nederlandse zorgsysteem vastgehouden, wat leidt tot een controversiële behandelmethode waarbij hulp soms wordt geweigerd om een cyclus van crises te doorbreken. Deze ‘autonomie bevorderende’ aanpak, zonder duidelijke richtlijnen of wetenschappelijke basis, roept ernstige zorgen op over de kwaliteit van de zorg en heeft geleid tot disciplinaire procedures na een tragisch zelfdoding.
Zorgwekkende signalen wijzen op een groeiend probleem binnen de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg: een toenemend aantal jonge vrouwen tussen de 15 en 30 jaar met complexe psychische aandoeningen, zoals chronische suïcidale gedachten, zelfbeschadiging en eetstoornissen, ervaren een gebrek aan adequate hulp. Deze vrouwen, vaak met een bovengemiddeld intelligentie en worstelend met perfectionisme en de druk van sociale verwachtingen, zien hun klachten niet of onvoldoende verbeteren met bestaande behandelingen. De situatie is zo ernstig dat enkele klinieken zijn overgegaan op een ‘autonomie bevorderende’ aanpak (Autonomie Bevorderend Beleid), waarbij vrouwen soms worden geweigerd voor behandeling, zelfs wanneer ze om opname vragen.
De ‘autonomie bevorderende’ aanpak is bedoeld om een vicieuze cirkel van herhaalde crises en ziekenhuisopnames te doorbreken en de patiënt meer controle over haar eigen leven te geven. Volgens Daan Creemers, professor gespecialiseerd in suïcidaliteit bij adolescenten, voelen clinici zich soms ‘gehostage’ door de situatie en hopen ze dat de patiënt zelf de verantwoordelijkheid voor haar veiligheid op zich neemt. Echter, deze aanpak is niet gebaseerd op wetenschappelijk bewijs en er zijn geen duidelijke richtlijnen voor de implementatie.
De belangenorganisatie MIND waarschuwde anderhalf jaar geleden voor de negatieve gevolgen van deze aanpak, na het ontvangen van meer dan honderd klachten van cliënten die zich verwaarloosd voelden. In veel gevallen leidde de ‘autonomie bevorderende’ aanpak niet tot een vermindering van suïcidale gedachten en maakte de situatie zelfs erger. De ouders van een 24-jarige vrouw uit Eindhoven, die in 2024 zelfmoord pleegde nadat haar hulpverleningsverzoek was afgewezen, hebben inmiddels disciplinaire procedures tegen de betrokken kliniek ingesteld.
De problematiek rondom jonge vrouwen met ernstige psychische aandoeningen is niet nieuw, maar de toenemende complexiteit van de problemen en de druk op de geestelijke gezondheidszorg verergeren de situatie. De combinatie van factoren zoals de toegenomen aandacht voor mentale gezondheid in de maatschappij, de impact van sociale media en de veranderende verwachtingen van jongeren, leidt tot een groeiende vraag naar specialistische hulp. Tegelijkertijd kampt de geestelijke gezondheidszorg met een tekort aan professionals en beperkte middelen, wat resulteert in lange wachtlijsten en een toenemende werkdruk voor de aanwezige zorgverleners.
De ‘autonomie bevorderende’ aanpak is in sommige gevallen ontstaan als een reactie op de frustratie van zorgverleners die zien dat hun inspanningen vaak onvoldoende resultaat opleveren. Het idee is dat het door de patiënt zelf de verantwoordelijkheid te geven voor haar eigen veiligheid, de afhankelijkheid van de zorgverlener kan worden verminderd en de patiënt meer in staat wordt gesteld om haar eigen leven te leiden. Echter, de implementatie van deze aanpak zonder duidelijke richtlijnen en wetenschappelijke onderbouwing, roept ethische vragen op en kan leiden tot onvoorspelbare en negatieve gevolgen.
De afwezigheid van duidelijke protocollen en de gebrekkige wetenschappelijke onderbouwing van de ‘autonomie bevorderende’ aanpak, maken het moeilijk om de effectiviteit ervan te beoordelen en de risico’s te minimaliseren. Dit gebrek aan transparantie en controle maakt de situatie extra zorgwekkend, vooral gezien de kwetsbaarheid van de betrokken jonge vrouwen. De situatie illustreert de noodzaak van een kritische evaluatie van de huidige behandelmethoden en de ontwikkeling van evidence-based richtlijnen voor de behandeling van complexe psychische aandoeningen.
De onthullingen over de ‘autonomie bevorderende’ aanpak hebben geleid tot brede kritiek en zorgen binnen de geestelijke gezondheidszorg. MIND heeft herhaaldelijk aangegeven dat de aanpak onethisch is en de veiligheid van patiënten in gevaar brengt. De ouders van de 24-jarige vrouw die zelfmoord pleegde, eisen een grondig onderzoek naar de gang van zaken en een verantwoording van de betrokken zorgverleners. De disciplinaire procedures die zij hebben ingesteld, kunnen leiden tot een formele onderzoek naar de kwaliteit van de zorg en eventuele juridische stappen.
De Nederlandse inspectie van de gezondheidszorg en jeugd (IGJ) heeft aangekondigd de situatie te onderzoeken en te bepalen of de klinieken de wettelijke zorgplicht hebben nageleefd. De IGJ kan bij constatering van tekortkomingen sancties opleggen, zoals een waarschuwing, een boete of zelfs de intrekking van de vergunning. De kwestie heeft ook de aandacht getrokken van de Tweede Kamer, waar vragen zijn gesteld over de gang van zaken en de noodzaak van een landelijk onderzoek.
De gevolgen van de ‘autonomie bevorderende’ aanpak reiken verder dan de directe impact op de betrokken patiënten en hun families. De onthullingen hebben het vertrouwen in de geestelijke gezondheidszorg ondermijnd en vragen opgeworpen over de ethische verantwoordelijkheid van zorgverleners. De kwestie benadrukt de noodzaak van een investering in de geestelijke gezondheidszorg, met meer middelen, meer professionals en een betere wetenschappelijke onderbouwing van de behandelmethoden.