Wat is de Rijksbegroting?

Wat is de rijksbegroting?

De rijksbegroting is het financiële plan van de Nederlandse overheid. Het laat zien hoeveel geld de overheid binnenkrijgt (vooral uit belastingen) en hoeveel ze uitgeeft. In 2026 bedraagt de rijksbegroting ongeveer €457 miljard. Dat is meer dan €25.000 per Nederlander. De rijksbegroting is het belangrijkste financiële document van het kabinet en wordt elk jaar op Prinsjesdag gepresenteerd.

De begroting is niet alleen een overzicht van inkomsten en uitgaven, maar ook een politiek statement. Het reflecteert de prioriteiten van het kabinet: waar wordt in geïnvesteerd en waar wordt bezuinigd? De Tweede Kamer heeft het laatste woord en kan amendementen indienen om de begroting aan te passen.

Waar gaat het geld naartoe?

De grootste uitgavencategorieën in 2026 zijn:

• Sociale zekerheid: €110 miljard (AOW, uitkeringen, toeslagen) — Dit is de grootste uitgavenpost, voornamelijk door de vergrijzing en de stijgende AOW-kosten.
• Zorg: €95 miljard (medische zorg, langdurige zorg) — Inclusief de Zorgverzekeringswet en de Wet langdurige zorg (Wlz).
• Onderwijs: €45 miljard (basisonderwijs, voortgezet onderwijs, hoger onderwijs) — Salaries van leraren, schoolgebouwen, studiefinanciering.
• Veiligheid en justitie: €25 miljard (politie, justitie, defensie) — Inclusief de investeringen in defensie door de NAVO-afspraken.
• Infrastructuur: €22 miljard (wegen, spoor, water) — Onderhoud en aanleg van infrastructuur, inclusief klimaatadaptatie.
• Asiel en migratie: €15 miljard (opvang, integratie) — Kosten voor asielzoekersopvang en integratieprogramma's.

Een opvallende trend is de stijging van de zorgkosten en de AOW-door de vergrijzing. In 2030 wordt verwacht dat sociale zekerheid en zorg samen meer dan de helft van de begroting zullen uitmaken.

Waar komt het geld vandaan?

De overheid krijgt geld uit belastingen en premies:

• Inkomstenbelasting: €130 miljard — Belasting over loon, winst uit onderneming en uitkeringen (box 1).
• BTW (omzetbelasting): €85 miljard — 21% op de meeste producten en diensten, 9% op levensmiddelen en boeken.
• Premies volksverzekeringen: €90 miljard — AOW-premie, Anw-premie en Wlz-premie, ingehouden op het loon.
• Accijnzen: €30 miljard — Belasting op alcohol, tabak, brandstof en suikerhoudende dranken.
• Vennootschapsbelasting: €35 miljard — Belasting over winst van bedrijven.

Daarnaast ontvangt de overheid geld uit aardgaswinning (hoewel dit sterk is gedaald), dividenden van staatsdeelnemingen en EU-subsidies.

Het begrotingsproces: van concept tot wet

Het begrotingsproces verloopt in verschillende stappen:

• Voorjaar: Ministeries maken conceptbegrotingen op basis van de kabinetsplannen.
• Zomer: Het kabinet stelt de definitieve begroting vast in de ministerraad.
• Prinsjesdag (3e dinsdag van september): De koning presenteert de begroting in de Troonrede. De minister van Financiën presenteert de Rijksbegroting in de Tweede Kamer.
• Najaar: De Tweede Kamer debatteert en kan amendementen indienen. Begrotingshoofdstukken worden per ministerie gestemd.
• 1 januari: De begroting treedt in werking als de Kamer deze heeft goedgekeurd.

Begrotingstekort en staatsschuld

Als de uitgaven hoger zijn dan de inkomsten, ontstaat een begrotingstekort. Dit tekort wordt gefinancierd door leningen aan te trekken, wat leidt tot staatsschuld. In 2026 bedraagt het begrotingstekort naar verwachting ongeveer 2,5% van het BBP, onder de EU-norm van 3%. De staatsschuld bedraagt ongeveer 45% van het BBP, ruim onder de EU-norm van 60%.

De EU-regels vereisen dat lidstaten hun tekort onder 3% en hun schuld onder 60% van het BBP houden. Nederland voldoet hieraan, maar de vergrijzing zet druk op de toekomstige begroting.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen de rijksbegroting en de miljoenennota?

De miljoenennota is het overzicht van de totale rijksbegroting, gepresenteerd door de minister van Financiën. De rijksbegroting zelf bestaat uit aparte begrotingen per ministerie. De miljoenennota is dus de samenvatting van alle ministeriële begrotingen.

Wat is Begrotingsdag?

Begrotingsdag is Prinsjesdag, de derde dinsdag van september. Op deze dag presenteert de koning de regeringsverklaring en de begroting voor het komende jaar in de Troonrede. Daarna presenteert de minister van Financiën de Rijksbegroting aan de Tweede Kamer.

Kan de Tweede Kamer de begroting veranderen?

Ja, de Tweede Kamer kan amendementen indienen om bedragen toe te voegen, te schrappen of te verplaatsen. Als een amendement een meerderheid krijgt, wordt de begroting aangepast. Dit is een belangrijk instrument van parlementaire controle.