De Europese Unie heeft een baanbrekende culturele verklaring ondertekend, waarmee een nieuw tijdperk van culturele samenwerking en erkenning is aangebroken, en tegelijkertijd wordt de nalatenschap van Aristides de Sousa Mendes, een Portugees diplomaat die tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden Joden hielp, hernieuwd geëerd. Deze gebeurtenissen, hoewel ogenschijnlijk verschillend, onderstrepen de groeiende erkenning van de cruciale rol van cultuur en menselijk leiderschap in een turbulente wereld.

Wat is er gebeurd?

De Europese Commissie heeft de eerste Europese Culturele Verklaring officieel ondertekend, een document dat de culturele sector in de EU wil ondersteunen en versterken. De verklaring, die door alle EU-lidstaten is goedgekeurd, belooft culturele diversiteit te bevorderen, cultureel erfgoed te beschermen en de toegang tot kunst en cultuur voor alle burgers te vergroten. Tegelijkertijd wordt de herinnering aan Aristides de Sousa Mendes, de Portugees consul-generaal in Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, opnieuw in de schijnwerpers gezet, vanwege zijn moedige acties om Joden te helpen ontsnappen aan de Nazi-heerschappij.

De Culturele Verklaring markeert een verschuiving in de Europese beleidsvorming, waarbij cultuur niet langer wordt gezien als een louter secundaire factor, maar als een essentieel onderdeel van economische groei, sociale cohesie en democratische waarden. De tekst benadrukt de noodzaak om culturele professionals te ondersteunen en te investeren in culturele infrastructuur, met als doel een levendige en inclusieve culturele sector te creëren. Deze verklaring volgt op jarenlange lobbywerkzaamheden door culturele organisaties en individuen die pleiten voor een grotere erkenning van de waarde van cultuur.

De herdenking van Aristides de Sousa Mendes, die in 1986 postuum de Rettigheidsprijs van de rabbijnse organisatie Yad Vashem ontving, vindt plaats in een context van toenemende aandacht voor de rol van individuen in het verzet tegen onrecht. Zijn verhaal, lange tijd onderbelicht in Portugal, wordt nu steeds meer erkend als een voorbeeld van moed en humanitarisme in een donkere periode van de geschiedenis. De herdenking is een herinnering aan de verantwoordelijkheid die individuen hebben om op te komen voor de rechten van anderen, zelfs wanneer dit gepaard gaat met persoonlijke risico's.

Achtergrond en context

De Culturele Verklaring is een reactie op de groeiende erkenning van de economische en sociale impact van de culturele sector. In de afgelopen jaren is er een toenemende bewustwording ontstaan van de bijdrage van cultuur aan banencreatie, toerisme en regionale ontwikkeling. Bovendien wordt cultuur steeds meer gezien als een instrument om sociale uitsluiting tegen te gaan en de dialoog tussen verschillende culturen te bevorderen. De COVID-19 pandemie, die de culturele sector hard heeft getroffen, heeft deze erkenning verder versterkt.

Aristides de Sousa Mendes was een Portugees diplomaat die in 1940 consul-generaal in Bordeaux, Frankrijk, was. Toen de Nazi's controle over het zuiden van Frankrijk overnamen, gaf hij tegen de orders van zijn regering duizenden Joden, Spanjaarden en andere vervolgde personen visa om naar Portugal en vervolgens naar veilige landen te vluchten. Zijn daden brachten hem in conflict met de Portugese autoriteiten, die hem vervolgens uit Frankrijk terugriepen en in Portugal isoleerden.

De Portugese regering, onder leiding van António de Oliveira Salazar, hield een neutrale positie aan tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar werkte in de praktijk samen met de As-mogendheden. De Sousa Mendes' acties stonden in schril contrast met het officiële beleid van de Portugese regering en werden beschouwd als verraad. Hij werd uit zijn functie ontheven en leefde de rest van zijn leven in armoede, zonder de erkenning die hij verdiende.

Reacties en gevolgen

De ondertekening van de Culturele Verklaring is met enthousiasme ontvangen door culturele organisaties en individuen in heel Europa. Veel kunstenaars en culturele professionals verwelkomen de erkenning van hun werk en de belofte van meer steun en investeringen. Critici waarschuwen echter dat de verklaring alleen effectief kan zijn als deze wordt omgezet in concrete acties en voldoende middelen worden vrijgemaakt.

De herdenking van Aristides de Sousa Mendes heeft geleid tot een hernieuwde interesse in zijn verhaal en de rol van Portugal tijdens de Tweede Wereldoorlog. Historici en onderzoekers hebben de afgelopen jaren meer documenten en getuigenissen over zijn acties blootgelegd, waardoor een completer beeld van zijn moed en humanitarisme naar voren komt. De herdenking heeft ook geleid tot een debat over de verantwoordelijkheid van staten om hun burgers te beschermen tegen vervolging en de rol van individuen om op te komen voor de rechten van anderen.

De Culturele Verklaring kan leiden tot een bloei van creativiteit en innovatie in de culturele sector, en de toegang tot kunst en cultuur voor een breder publiek vergroten. De herdenking van Aristides de Sousa Mendes kan dienen als een inspiratiebron voor toekomstige generaties om op te komen voor rechtvaardigheid en humaniteit, en om de waarden van democratie en mensenrechten te verdedigen.

Wat betekent dit voor de toekomst?

De Culturele Verklaring markeert een belangrijke stap in de Europese integratie en de erkenning van de waarde van cultuur als een essentieel onderdeel van de Europese identiteit. De verklaring biedt een kader voor toekomstige beleidsvorming en investeringen in de culturele sector, en kan bijdragen aan een levendige en inclusieve Europese samenleving. De implementatie van de verklaring zal echter een continue inspanning vereisen van alle betrokken partijen, en het is belangrijk om te zorgen voor een eerlijke verdeling van middelen en kansen.

De herdenking van Aristides de Sousa Mendes is een herinnering aan de noodzaak om waakzaam te blijven tegenover onrecht en vervolging, en om de waarden van humanitarisme en democratie te verdedigen. Zijn verhaal kan dienen als een inspiratiebron voor toekomstige generaties om op te komen voor de rechten van anderen, en om de wereld te maken tot een rechtvaardigere en menselijke plek. De hernieuwde aandacht voor zijn acties kan ook leiden tot een heroverweging van de rol van Portugal tijdens de Tweede Wereldoorlog en een erkenning van de verantwoordelijkheid van staten om hun burgers te beschermen tegen vervolging.