Een onverwacht besluit van Donald Trump om een belangrijk wereldwijd hiv-hulpprogramma stop te zetten, heeft geleid tot een terugslag in de bestrijding van de ziekte, met duizenden klinieken die hun deuren sloten en tienduizenden zorgverleners hun baan verloren. De gevolgen zijn vooral merkbaar in Afrika en andere kwetsbare regio's, waar de ziekte al decennialang een grote bedreiging vormt.

Wat is er gebeurd?

Het besluit van Donald Trump om het President’s Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR) – opgezet door George W. Bush – in 2025 stop te zetten, heeft een verwoestende impact gehad op de hiv-zorg wereldwijd. Het programma, dat jaarlijks honderden miljoenen dollars aan hulpgeld verstrekte, bood toegang tot levensreddende medicatie en preventieve maatregelen zoals PrEP en PEP aan miljoenen mensen in 55 landen. De abruptheid van de beslissing veroorzaakte grote verwarring en chaos onder hulpverleners, die onzeker waren over de omvang en duur van de bezuinigingen.

De stopzetting leidde direct tot de sluiting van ongeveer 1700 hiv-klinieken en het verlies van werk voor ongeveer 16.000 zorgverleners. Bovendien werden de data die door de VS werden beheerd en verzameld offline gehaald, waardoor een overzicht ontbrak van de locaties van klinieken en de behoeften van de bevolking. Dit gebrek aan informatie bemoeilijkte de hersteloperaties en verhoogde het risico op een heropleving van de epidemie.

De situatie wordt omschreven als "alsof we terug zijn in de crisis van toen," aldus Lynn Werlich van Aidsfonds Nederland. De terugslag in de vooruitgang die de afgelopen jaren was geboekt, is aanzienlijk en bedreigt de doelstellingen van UNAIDS om hiv en aids in 2030 niet langer als een acute bedreiging voor de wereldwijde gezondheid te beschouwen. De gevolgen treffen vooral de meest kwetsbare groepen, zoals homomannen en sekswerkers.

Achtergrond en context

PEPFAR, gelanceerd in 2003 onder het bewind van George W. Bush, was een van de meest ambitieuze en succesvolle gezondheidsprogramma's ooit opgezet door de Amerikaanse regering. Het programma heeft een cruciale rol gespeeld in de bestrijding van hiv en aids, met name in sub-Sahara Afrika, waar de ziekte de grootste impact heeft. De initiële investeringen in PEPFAR werden gezien als een strategische investering in de volksgezondheid en de stabiliteit van de regio.

De beslissing van Trump om het programma stop te zetten, was onverwacht en werd door velen als politiek gemotiveerd beschouwd. Hoewel de exacte redenen niet publiek werden gemaakt, werd gespeculeerd dat het besluit verband hield met bezuinigingsplannen en een verandering in buitenlands beleid. Het besluit stond in schril contrast met de eerdere inspanningen om de ziekte te bestrijden en de vooruitgang te consolideren.

De wereldwijde inspanningen om hiv en aids te bestrijden, waren de afgelopen decennia succesvol geweest, dankzij de combinatie van preventieve maatregelen, toegang tot medicatie en voorlichting. De verwachting was dat de ziekte in 2030 zou kunnen worden teruggedrongen tot een beheersbaar niveau, maar Trumps besluit heeft deze vooruitgang ernstig in gevaar gebracht. De terugtrekking van Amerikaanse financiering heeft een domino-effect gehad, waardoor lokale gezondheidszorgsystemen overbelast raken.

Reacties en gevolgen

De reacties op Trumps besluit waren verdeeld. Activisten en gezondheidswerkers veroordeelden de beslissing als onverantwoordelijk en schadelijk voor de volksgezondheid. Organisaties zoals Aidsfonds Nederland waarschuwden voor de verwoestende gevolgen voor de meest kwetsbare groepen. Sommige politici en conservatieve commentatoren steunden het besluit, waarbij ze argumenteerden dat de Amerikaanse belastingbetalers niet langer verantwoordelijk waren voor de financiering van buitenlandse hulpprogramma's.

De directe gevolgen van de stopzetting waren al zichtbaar: klinieken sloten hun deuren, zorgverleners verloren hun baan en miljoenen mensen verloren de toegang tot levensreddende medicatie. De afwezigheid van data bemoeilijkte de situatie verder, waardoor het moeilijk was om de omvang van de schade in te schatten en effectieve herstelmaatregelen te implementeren. De terugval in de hiv-zorg heeft ook indirecte gevolgen, zoals een toename van de stigmatisering en discriminatie van mensen met hiv.

De situatie heeft geleid tot een heroverweging van de afhankelijkheid van buitenlandse financiering voor de hiv-zorg. Er wordt nu meer nadruk gelegd op het versterken van lokale gezondheidszorgsystemen en het zoeken naar alternatieve financieringsbronnen. De crisis heeft ook de kwetsbaarheid van de wereldwijde gezondheidszorg blootgelegd en de noodzaak benadrukt van een meer duurzame en veerkrachtige aanpak.