Klein beestje, enorme jeuk: hoe stoppen we de eikenprocessierups?

De eikenprocessierups, een relatief nieuwe plaag in Nederland, is dit jaar in een alarmerend tempo teruggekeerd en veroorzaakt lokale overlast, met name in Drenthe, Zeeland en Zuid-Holland. Biologen waarschuwen voor de vervelende klachten die de brandharen van de rupsen kunnen veroorzaken en wijzen op klimaatverandering en ondergrondse nesten als oorzaak van de opmars. ## Wat is er gebeurd? De eikenprocessierups is dit jaar in Nederland opmerkelijk actief, met een toename van de aantasting van eikenbomen tot 13 procent van de onderzochte exemplaren – een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar. De rupsen, die van mei tot augustus actief zijn, veroorzaken lokale overlast, waarbij sommige gemeenten, zoals Hoogeveen, Kapelle en Schiedam, bijzonder zwaar getroffen zijn. De brandharen die de rupsen verspreiden, zijn de bron van de overlast, omdat ze bij mensen ernstige jeuk, huidirritatie en ademhalingsproblemen kunnen veroorzaken. De rupsen zelf zijn niet direct schadelijk, maar de microscopisch kleine brandharen die ze afscheiden, zijn de boosdoener. Deze haren bevatten een stof die een heftige reactie kan uitlokken bij mensen en dieren. De brandharen kunnen zich aan kleding hechten en door de lucht verspreiden, waardoor ze op onverwachte plaatsen terecht kunnen komen en klachten kunnen veroorzaken. De overlast is zo ernstig in sommige gebieden dat bewoners zich niet langer veilig voelen in hun eigen tuin of huis. Hoewel de huidige situatie nog niet de omvang bereikt van de landelijke overlast in 2019, is de snelle toename van de rupsenpopulatie zorgwekkend. De rupsen nestelen zich niet alleen in eikenbomen, maar kunnen ook in de grond overwinteren in zogenaamde grondnesten. Deze nesten kunnen jarenlang onopgemerkt blijven en zorgen voor een onvoorspelbare opleving van de rupsenpopulatie. ## Achtergrond en context De eikenprocessierups (Thaumatopeza pertinax) is een Zuid-Europese rups die de afgelopen decennia steeds verder naar het noorden is opgerukt. De soort was in Nederland eerder sporadisch aanwezig, maar de veranderende klimaatomstandigheden hebben de weg vrijgemaakt voor een grootschalige verspreiding. Hogere temperaturen en mildere winters zorgen ervoor dat de rupsen zich beter kunnen ontwikkelen en overleven. De rupsen voeden zich met eikenbladeren en vormen kolonies die soms wel honderden rupsen kunnen bevatten. De kolonies zijn gemakkelijk te herkennen aan de witte, wasachtige afscheidingen die de rupsen produceren. Deze afscheidingen bevatten de brandharen die de overlast veroorzaken. De rupsen hebben een cyclus van ongeveer drie maanden, van ei tot vlinder. De verspreiding van de eikenprocessierups is niet alleen te wijten aan klimaatverandering. Ook de import van eikenhout en de verplaatsing van plantenmateriaal hebben bijgedragen aan de introductie van de rups in nieuwe gebieden. De rups heeft een groot aanpassingsvermogen en kan zich vestigen in verschillende habitats, waardoor de bestrijding ervan een complexe uitdaging vormt. ## Reacties en gevolgen Gemeenten die zwaar getroffen zijn door de eikenprocessierups, worstelen met de bestrijding van de plaag. Er worden verschillende methoden ingezet, waaronder het verwijderen van rupsennesten door professionals, het gebruik van biologische bestrijdingsmiddelen en het adviseren van bewoners over preventieve maatregelen. Het verwijderen van nesten is echter gevaarlijk werk en vereist speciale beschermende kleding. De overlast leidt tot frustratie en ongemak bij bewoners. Sommigen overwegen om hun tuin te verlaten of hun huis te verkopen, terwijl anderen zich gedwongen zien om binnen te blijven en hun dagelijkse activiteiten te beperken. De economische gevolgen van de overlast zijn ook aanzienlijk, met name voor de toeristische sector en de landbouw. Bioloog Arnold van Vliet van Wageningen University & Research (WUR) benadrukt dat de huidige situatie nog niet vergelijkbaar is met de landelijke overlast van 2019, maar dat de snelle toename van de rupsenpopulatie wel een serieuze waarschuwing is. Hij pleit voor meer onderzoek naar de oorzaken van de opmars en voor de ontwikkeling van effectievere bestrijdingsmethoden. De focus moet liggen op preventie en het vroegtijdig opsporen en verwijderen van rupsennesten. De situatie benadrukt de noodzaak om klimaatverandering serieus te nemen en de impact ervan op de biodiversiteit en de volksgezondheid te adresseren. Het is waarschijnlijk dat de eikenprocessierups in de toekomst een structureel onderdeel zal worden van het Nederlandse landschap, en dat er voortdurend aandacht nodig zal zijn om de overlast te beheersen.