Zestien Nederlandse gemeenten worstelen nog steeds met de vorming van een nieuw college, ruim vier maanden na de lokale verkiezingen, een recordhoog aantal dat de lokale democratie aanzienlijk vertraagt en beleidsbeslissingen uitstelt. De langdurige formatieprocessen, die deels door de zomerstop verlengd worden, wijzen op een fundamentele verandering in de manier waarop coalities worden gevormd en de toenemende complexiteit van de lokale politiek.

Wat is er gebeurd?

Zestien Nederlandse gemeenten hebben nog geen coalitie kunnen vormen, meer dan vier maanden na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. Dit is het hoogste aantal ooit geregistreerd en overtreft de eerdere records aanzienlijk. De gemiddelde formatieperiode ligt nu op 87 dagen, een stijging ten opzichte van 83 dagen in 2022, en die trend zal naar verwachting verder doorzetten. De zomerstop, die de komende weken van kracht is, zal de formatieprocessen in deze gemeenten verder vertragen, waardoor de totale duur van de gesprekken de 150 dagen kan overschrijden.

De vertraging in de coalitievorming heeft praktische consequenties. Zonder een formeel college blijft het bestaande bestuur in een waarnemende rol, wat betekent dat belangrijke of politiek gevoelige beslissingen worden uitgesteld. Nieuw beleid komt daardoor in de wacht te staan, wat de continuïteit van de lokale overheid kan belemmeren. Leiden, een van de grotere steden in Nederland, is momenteel de enige grote stad zonder een geformeerd college, nadat gesprekken tussen PRO en D66 strandden door een gebrek aan wederzijds vertrouwen.

Van de 324 gemeenten die de formatie wel hebben afgerond, hebben er 182 meer tijd nodig gehad dan in 2022, terwijl 115 sneller tot een akkoord kwamen. Den Haag, bijvoorbeeld, had vorig jaar pas eind september een coalitie, maar heeft dit jaar de formatie sneller voltooid. Het record voor de langste formatieperiode is in handen van het eiland Vlieland, dat in 2022 maar liefst 229 dagen nodig had om een college te vormen.

Achtergrond en context

De langdurige formatieprocessen zijn het resultaat van een combinatie van factoren die de lokale politiek ingrijpend hebben veranderd. Een belangrijke factor is de toenemende formalisering van de coalitievorming. Waar in het verleden senior figuren in de politiek vaak achter gesloten deuren tot overeenstemming kwamen, worden coalitiegroeperingen nu vaker openbaar besproken en ondergaan ze een meer gestructureerd proces, inclusief publieke debatten en de aanstelling van zogenaamde 'scouts' en 'informateurs'.

Een ander aspect is de fragmentatie van de gemeenteraden. Om een meerderheid te vormen, is het nu vaak nodig om een coalitie te smeden uit vier of meer partijen, wat de onderhandelingen complexer maakt en de kans op impasse vergroot. Deze fragmentatie is deels het gevolg van de opkomst van nieuwe politieke bewegingen en de verschuiving in de kiesdrempel.

De opkomst van rechtse en extreemrechtse partijen in de lokale politiek heeft de coalitievorming ook bemoeilijkt. Deze partijen hebben vaak een minder breed draagvlak en zijn minder bereid tot compromissen, wat het vinden van een stabiele meerderheid bemoeilijkt. Bovendien kost het steeds meer tijd om de achtergrond van potentiële wethouders te controleren, wat de formatie verder vertraagt.

Reacties en gevolgen

De langdurige formatieprocessen roepen vragen op over de effectiviteit van de lokale democratie en de wenselijkheid van de huidige procedures. Sommige politici pleiten voor een herziening van de formatieprocessen om de snelheid en efficiëntie te verhogen, terwijl anderen de nadruk leggen op het belang van zorgvuldige besluitvorming en het betrekken van alle stakeholders.

De waarnemende bestuurders, die de gemeenten besturen totdat een nieuw college is aangesteld, zijn beperkt in hun mogelijkheden om nieuwe initiatieven te lanceren of ingrijpende beslissingen te nemen. Dit kan leiden tot een gevoel van onzekerheid en frustratie bij burgers en lokale bedrijven. De uitgestelde beleidsbeslissingen kunnen ook negatieve gevolgen hebben voor de lokale economie en de leefbaarheid van de gemeenten.

De situatie in Leiden, waar de gesprekken tussen PRO en D66 strandden, illustreert de uitdagingen die coalitievorming met zich meebrengt. Het gebrek aan vertrouwen tussen de partijen heeft geleid tot een impasse die de gemeenteraad en de inwoners van Leiden in een onzekere positie brengt. De komende weken zullen cruciaal zijn om te bepalen of een nieuwe oplossing kan worden gevonden of dat de gemeenteraad opnieuw in overleg moet treden.