De macht van links in Nederland — hoe scheef ligt de partijkleur echt?

De Stelling En De Vraag

PVV-Kamerlid Martin Bosma waarschuwde onlangs dat "dit kabinet een groep in de samenleving meer macht wil geven: de rechters" — een groep die volgens hem opvallend D66-gezind is. Het is een bekend thema: partijen als D66 en GroenLinks-PvdA zouden via benoemde functies — burgemeesters, rechters, de omroep, de ambtenarij, de universiteiten — een invloed uitoefenen die groter is dan hun kiezersdeel. De vraag is wat daar feitelijk van klopt. Dit dossier legt de verdeling per domein naast elkaar, met de cijfers die publiek beschikbaar zijn.

BURGEMEESTERS: VVD EN CDA DOMINEREN, NIET LINKS

Burgemeesters worden niet gekozen maar benoemd: de gemeenteraad draagt kandidaten voor aan de minister van Binnenlandse Zaken, die benoemt bij koninklijk besluit. Die keten zonder directe kiezerscorrectie is waar de kritiek begint. Maar de verdeling zelf is niet "links". Per 31 december 2024 telde Nederland 320 Kroonbenoemde burgemeesters (Ministerie van Financiën, Jaarverslag 2024):

• VVD: 100 burgemeesters (31,3 procent)
• CDA: 82 (25,6 procent)
• PvdA: 48 (15,0 procent)
• D66: 24 (7,5 procent)
• Partijloos: 25 (7,8 procent)
• ChristenUnie: 11, GroenLinks: 9, SGP: 7, SP: 2, overige landelijke partijen: 12

Opvallend is vooral wie er bijna niet voorkomt: PVV, BBB en Forum voor Democratie leveren vrijwel geen burgemeesters. De burgemeestersstoel is in feite een bolwerk van de klassieke regeringspartijen — VVD en CDA houden samen 57 procent van de posten. Wel steekt de PvdA uit: 15 procent van de posten bij een veel kleiner electoraal aandeel, terwijl D66 met 7,5 procent ongeveer op kiezersniveau zit.

COMMISSARISSEN VAN DE KONING: OOK VOORNAMELIJK REGERINGSPARTIJEN

De twaalf provinciebassen worden voorgedragen door Provinciale Staten en benoemd door de ministerraad. Het overzicht van 2025 toont hetzelfde patroon: VVD 5, CDA 3, ChristenUnie 1, PvdA 1, SP 1 en één partijloze benoeming (Wigboldus in Gelderland). Geen D66'er aan tafel op dit moment — terwijl CDA decennialang hofleverancier was. Ook hier geldt: benoemd, niet gekozen, maar de kleur is vooral midden-rechts en confessioneel, niet progressief.

EERSTE KAMER: INDIRECT GEKOZEN, WEL ANDERS DAN DE KAMER

De Eerste Kamer wordt niet rechtstreeks door kiezers gekozen maar door de leden van Provinciale Staten — een indirecte verkiezing. Dat maakt de senaat gevoelig voor verschuivingen in de provincies. De huidige verdeling (75 zetels): PRO (de gezamenlijke fractie GroenLinks-PvdA) 14, BBB 11, VVD 9, D66 7, CDA 6, PVV 4, SP 3, CU 3, FVD 3, PvdD 2, JA21 2, Volt 2, SGP 2, 50PLUS 1, OPNL 1 en vijf eenpersoonsfracties. De grootste fractie is dus links — maar dat is een direct gevolg van de provinciale verkiezingsuitslag, niet van een benoeming. De EK-verkiezingen van 2026 kunnen dit beeld weer veranderen.

RECHTERS: HIER ZIT WÉL EEN AANTOONBARE SCHEEFHEID

Bij de rechterlijke macht ligt het anders — en dit is het punt waar Bosma op doelt. Uit een veelbesproken peiling onder toekomstige rechters en officieren van justitie bleek dat 31 procent de voorkeur gaf aan D66, terwijl de partij toen in de bevolking op circa 7 procent stond. De Raad voor de rechtspraak noemde het patroon in een eigen onderzoeksnotitie ook al: de magistratuur kent een duidelijke links-liberale, seculiere voorkeur. Hoe komt dat zo? Rechters worden niet politiek benoemd maar geselecteerd via het RAIOTRAJECT (Rechterlijke opleiding) en door de rechterlijke macht zelf voorgedragen via de CvDR — de formele benoeming is ministerieel of bij Hoge Raadsleden via de Tweede Kamer, maar de selectie is vak-intern. De scheefheid zit dus niet in de benoemingsketen maar in wie zich aanmeldt en doorstroomt: een zelfselectie van hoogopgeleide, stedelijke kandidaten met een eigen politieke kleur. Kritici als rechtsfilosoof Bart Labuschagne vrezen dat zo'n eenzijdige achtergrond begrip voor orthodoxe groepen onder druk zet; verdedigers wijzen erop dat rechterlijke onafhankelijkheid juist beschermt tegen partijpolitieke benoemingen — het Hongaarse model dat oud-Hoge Raads president Corstens juist als het echte risico noemde.

UNIVERSITEITEN EN JOURNALISTIEK: DE BEROEPSGROEP ZELF IS SCHEEF

Peilingen onder academisch personeel en redacteuren laten consequent hetzelfde beeld zien: het hogeropgeleide personeel van universiteiten en nieuwsredacties stemt overwegend links-progressief (D66, GroenLinks, PvdA, Volt, PvdD). Dat is geen formele machtspositie — niemand benoemt journalisten — maar het bepaalt wel de samenstelling van instituties die informatie, onderzoek en opleiding verzorgen. De kritiek dat "links Nederland" hier zijn sociale thuisbasis heeft, is empirisch lastig te weerleggen; tegelijk is er geen benoemingsmechanisme dat het afdwingt.

NPO EN DE OMROEP: LIDMAATSCHAP, GEEN PARTIJKAART

De publieke omroep werkt niet via partijbenoemingen maar via omroepverenigingen die ledenaantallen moeten halen voor zendtijd (het ledenstelsel). De besturen van NPO, NOS en de omroepen zijn wel benoemde functies — via raad van toezicht en bestuur — en ook hier is de kritiek dat de Haagse/Hilversumse kring zichzelf reproduceert. Er zijn geen openbare cijfers over partijlidmaatschap van omroepbestuurders; het debat leunt dus op afzonderlijke namen en perceptie meer dan op harde data.

WATERSCHAPPEN: DE VERGETEN VERKIEZING

Waterschappen kiezen hun algemeen bestuur wel rechtstreeks — de vierde verkiezing van Nederland die bijna niemand kent. Ook daar verschuift de verhouding: BBB werd bij de verkiezingen van 2023 direct de grootste boerenpartij in veel waterschappen, terwijl Water Natuurlijk (de gezamenlijke milieulijst van onder meer GroenLinks en D66) traditioneel sterk is. Juist hier bewijst directe verkiezing dat benoemde posten niet de enige weg naar macht zijn.

DE ECHTE STRUCTUUR: BENOEMD VERSUS GEKOZEN

De rode draad is niet "links versus rechts" maar "benoemd versus gekozen". Nederland kent honderden Kroonbenoemingen en voordrachten — burgemeesters, commissarissen, raadsheren, bestuurders van publieke organen — die allemaal door dezelfde kanalen lopen: selectiecommissie, voordracht door raad of Staten, besluit van minister of ministerraad. Dat systeem heeft drie eigenschappen die de kritiek voeden:

• zelfselectie: de kandidatenpolders zijn klein en Haags; wie geen bestuurlijke achtergrond heeft, komt niet in beeld
• wederkerigheid: partijen die regeren, voeren kandidaten aan — wie lang meeregeert (VVD, CDA, PvdA, D66) bouwt het grootste netwerk
• geen electorale correctie: een gekozen volksvertegenwoordiger kan worden weggestemd; een benoemde bestuurder niet

De werkelijke verdeling is daardoor geen "linkse macht" maar een establishment-macht van de klassieke regeringspartijen, met daarbinnen enkele specifieke domeinen — de magistratuur en de academische/journalistieke beroepsgroepen — waar wel een aantoonbare progressieve scheefheid bestaat.