De stijgende accijns op sigaretten in Nederland leidt tot een explosieve toename van grensoverschrijdend rookgedrag en illegale sigarettenhandel, met aanzienlijke gevolgen voor de Nederlandse tabaksdetailhandel en de opsporing door de douane. Nederlanders zoeken massaal naar goedkopere alternatieven in buurlanden, wat een lucratieve markt creëert voor smokkelaars en een groeiende druk legt op de Nederlandse economie.

Wat is er gebeurd?

Nederlandse rokers begeven zich in toenemende mate op de weg naar buurlanden zoals Duitsland en Luxemburg om sigaretten te kopen, aangetrokken door de aanzienlijk lagere prijzen. Een onderzoek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) toonde aan dat in 2024 maar liefst 60% van de door Nederlanders gerookte sigaretten afkomstig is uit het buitenland, een significant verschil ten opzichte van 2023, toen dit percentage nog 38% was. Deze trend wordt versterkt door het gebruik van speciale ‘boodschappenbussen’ die goedkoop naar grenssteden reizen, waarbij een retourtje naar Luxemburg bijvoorbeeld €48 kost, inclusief rookpauzes.

De toename van grensoverschrijdend rookgedrag gaat hand in hand met een hardnekkige handel in illegale sigaretten. De douane heeft de opsporing van smokkelaars opgevoerd, maar de omvang van de illegale markt blijft een groot probleem. Sommige Nederlanders zien hierin een lucratieve kans en verkopen gesmokkelde sigaretten, wat de situatie verder compliceert. Schiphol heeft zelfs een speciaal algoritme ingezet om sigarettensloffen in bagage te detecteren.

De situatie is volgens Emma Thies, een expert op het gebied van tabaksgebruik, zorgwekkend. Ze stelt dat de overheid met de hoge accijns een averechts effect heeft, waardoor rokers naar het buitenland trekken en de illegale handel floreert. De huidige maatregelen lijken de gewenste effecten op het rookgedrag niet te bereiken, maar creëren wel nieuwe problemen.

Achtergrond en context

De hoge accijns op sigaretten in Nederland is een beleidsinstrument dat door de overheid wordt ingezet om roken te ontmoedigen en de volksgezondheid te verbeteren. De accijns is in de loop der jaren aanzienlijk verhoogd, mede als gevolg van internationale verdragen en de wens om de kosten van roken voor de samenleving te compenseren. Deze verhogingen zijn echter niet uniform in Europa, wat resulteert in prijsverschillen tussen landen.

De prijsverschillen zijn een belangrijke drijfveer achter het grensoverschrijdend rookgedrag. In Duitsland kost een pakje sigaretten bijvoorbeeld ongeveer €8, terwijl het in Luxemburg nog goedkoper is, voor ongeveer €6. Deze prijsverschillen zijn aanzienlijk genoeg om de reiskosten en de moeite te rechtvaardigen voor veel rokers. De toegestane hoeveelheid sigaretten die reizigers mee mogen nemen zonder belasting te betalen, is vier sloffen, maar dit wordt vaak overschreden.

De opkomst van ‘boodschappenbussen’ is een recente ontwikkeling die het grensoverschrijdend rookgedrag verder vergemakkelijkt. Deze bussen bieden een relatief goedkoop en comfortabel alternatief voor individuele autoritten, waardoor het voor groepen rokers aantrekkelijk is om in bulk sigaretten te kopen in het buitenland. De groeiende illegale handel in sigaretten is een direct gevolg van de prijsverschillen en de toenemende vraag naar goedkopere sigaretten.

Reacties en gevolgen

Janwillem Burgering van NSO Retail, de belangenbehartiger van tabakswinkels, spreekt zijn zorgen uit over de negatieve impact van de hoge accijns op de Nederlandse tabaksdetailhandel. Hij constateert dat de omzet in Nederlandse tabakswinkels daalt, terwijl de illegale handel floreert. De situatie is volgens hem onhoudbaar en pleit voor een heroverweging van het huidige beleid.

De Nederlandse douane heeft de opsporing van sigarettensmokkelaars opgevoerd, maar de omvang van de illegale markt maakt het moeilijk om de handel effectief te bestrijden. De inzet van een algoritme op Schiphol is een poging om de import van illegale sigaretten te verminderen, maar dit is slechts een onderdeel van een bredere aanpak. De overheid staat voor de uitdaging om een balans te vinden tussen het beschermen van de volksgezondheid en het voorkomen van negatieve economische gevolgen.

De stijgende populariteit van grensoverschrijdend rookgedrag en de illegale handel in sigaretten hebben ook gevolgen voor de internationale betrekkingen. De Nederlandse overheid staat in contact met de buurlanden om de samenwerking op het gebied van sigarettensmokkel te verbeteren. De situatie roept de vraag op of de huidige accijnsstructuur nog wel effectief is en of er alternatieve maatregelen nodig zijn om roken te ontmoedigen en de illegale handel te bestrijden.