De stijgende accijns op sigaretten in Nederland leidt tot een explosieve toename van grensoversteken en illegale sigarettenhandel, waardoor de Nederlandse tabakswinkelier dreigt te worden overvleugeld door goedkopere alternatieven in het buitenland. De overheid lijkt met haar huidige beleid onbedoeld een zwarte markt te stimuleren en de inkomsten uit belastingen te verminderen.

Wat is er gebeurd?

Nederlandse rokers begeven zich in toenemende mate naar buurlanden zoals Duitsland en Luxemburg om sigaretten te kopen, aangetrokken door de aanzienlijk lagere prijzen. Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) meldt dat in 2024 maar liefst 60 procent van de door Nederlanders gerookte sigaretten uit het buitenland komt, een significant verschil ten opzichte van 2023, toen dit percentage nog 38 procent was. Deze trend is mede te wijten aan de hoge accijns in Nederland, die de prijs van een pakje sigaretten aanzienlijk opdrijft.

De toename van grensoversteken wordt niet alleen veroorzaakt door individuele reizen, maar ook door de opkomst van zogenaamde ‘boodschappenbussen’ die speciaal zijn ingericht om goedkope sigaretten vanuit het buitenland te importeren. Een retourtje naar Luxemburg, bijvoorbeeld, kost slechts 48 euro, inclusief rookpauzes. Daarnaast smokkelen reizigers, die de toegestane hoeveelheid van vier sloffen overschrijden, sigaretten in het land.

De douane heeft de jacht op sigarettensmokkelaars opgevoerd, maar de omvang van de illegale handel blijft een groot probleem. Schiphol heeft zelfs een algoritme ingezet om sigarettensloffen in bagage te detecteren, een teken van de ernst van de situatie. Naast de directe consumptie zien experts ook dat sommige Nederlanders een lucratief handeltje drijven met de import en verkoop van gesmokkelde sigaretten.

Achtergrond en context

De hoge accijns op sigaretten in Nederland is een beleidsinstrument dat tot doel heeft het roken te ontmoedigen en de volksgezondheid te verbeteren. De accijns wordt regelmatig verhoogd, waardoor de prijs van sigaretten stijgt en rokers worden aangemoedigd om te stoppen of minder te roken. Deze verhogingen zijn gebaseerd op internationale afspraken en het streven naar een harmonisatie van de tabaksbelasting in Europa.

Echter, de steeds verdergaande accijnsverhogingen in Nederland hebben een onbedoeld effect: ze creëren een prijsverschil met buurlanden, waardoor de import van goedkopere sigaretten vanuit het buitenland aantrekkelijker wordt. Dit fenomeen is niet nieuw; in het verleden zagen we soortgelijke trends wanneer de accijns in Nederland significant hoger lag dan in omliggende landen. De huidige situatie is echter ernstiger, gezien de omvang van de illegale handel en de groei van de ‘boodschappenbus’-industrie.

De economische gevolgen van deze trend zijn aanzienlijk. Nederlandse tabakswinkeliers verliezen omzet aan de concurrentie van buitenlandse winkels en illegale handel. De overheid verliest potentiële belastinginkomsten, aangezien de sigaretten die illegaal worden geïmporteerd niet worden belast. Bovendien kan de toename van illegale handel leiden tot andere vormen van criminaliteit.

Reacties en gevolgen

Janwillem Burgering, van NSO Retail, de belangenbehartiger van Nederlandse tabakswinkeliers, pleit voor een heroverweging van het huidige accijnsbeleid. Hij stelt dat de overheid "pas op de plaats" moet maken en de huidige maatregelen evalueert, aangezien deze onbedoeld de illegale handel stimuleren en de concurrentiepositie van Nederlandse ondernemers ondermijnen. Hij benadrukt dat de huidige situatie onhoudbaar is en vraagt om een meer evenwichtige aanpak.

Emma Thies, expert op het gebied van tabaksbeleid, deelt Burgering’s zorgen. Ze wijst op de paradox dat de overheid probeert het roken te ontmoedigen, maar tegelijkertijd een zwarte markt creëert die juist de aantrekkelijkheid van roken kan vergroten. Ze suggereert dat de overheid zou moeten kijken naar andere maatregelen om het roken te ontmoedigen, zoals voorlichting en preventie, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op de accijns.

De toename van de illegale sigarettenhandel heeft ook gevolgen voor de veiligheid. De smokkelroutes kunnen worden gebruikt voor andere illegale activiteiten, en de opbrengsten uit de handel kunnen worden gebruikt om criminele organisaties te financieren. De douane heeft extra middelen nodig om de illegale handel te bestrijden, wat een extra belasting vormt voor de staatskas.

De situatie leidt tot een groeiende druk op de douane en de politie om de illegale handel te bestrijden, maar de omvang van het probleem maakt dit een uitdaging. De overheid staat voor de moeilijke taak om de volksgezondheid te beschermen en tegelijkertijd de economische gevolgen van haar beleid te minimaliseren.